Krótka historia Wrzeszcza

"Było sobie kiedyś miasto, które obok przedmieść Orunia, Siedlce, Oliwa, Emaus, Pruszcz, Święty Wojciech, Młyńska i Nowy Port miało przedmieście o nazwie Wrzeszcz. Wrzeszcz był tak duży i tak mały, że wszystko, co na tym świecie wydarza się lub mogłoby się wydarzyć, wydarzyło się lub mogłoby się wydarzyć we Wrzeszczu.

Na tym przedmieściu między ogródkami działkowymi, placami ćwiczeń, nawadnianymi polami, wznoszącymi się lekko cmentarzami, stoczniami, boiskami i blokami koszar, we Wrzeszczu, który dawał dach nad głową około siedemdziesięciu dwom tysiącom zameldowanych mieszkańców, który miał trzy kościoły i jedną kaplicę, dwa gimnazja, jedno liceum, szkołę średnią, szkołę rzemiosł i gospodarstwa domowego, wciąż za mało szkół powszechnych, ale za to browar ze Stawem Browarnym i lodownią, we Wrzeszczu, któremu znaczenie nadawały fabryka czekolady "Baltic", miejskie lotnisko, dworzec i sławna Politechnika, dwa niejednakowej wielkości kina, zajezdnia tramwajowa, wiecznie przepełniona hala sportowa i wypalona synagoga; na znanym przedmieściu Wrzeszcz, którego władze zarządzały miejskim sierocińcem i położonym malowniczo koło Studzienki zakładem dla niewidomych, we włączonym do miasta od roku Tysiąc osiemset pięćdziesiątego czwartego Wrzeszczu, który rozciągał się u stóp Jaśkowego Lasu, gdzie stał pomnik Gutenberga, jako korzystnie położona dzielnica mieszkaniowa, we Wrzeszczu, którego linie tramwajowe docierały do kąpieliska Brzeźno, do siedziby biskupiej Oliwy i do miasta Gdańska, w Gdańsku - Wrzeszczu zatem, na przedmieściu sławnym za sprawą huzarów Mackensena i ostatniego następcy tronu, które na całej szerokości przepływał potok Strzyża, mieszkała dziewczyna, która nazywała się Tulla Pokriefke..."

Günter Grass "Psie Lata"

Wrzeszcz (Langfuhr) to jedna z najstarszych Gdańskich dzielnic. Pierwsza wzmianka na jej temat pochodzi z roku 1263. Mowa jest wówczas o niewielkiej osadzie, w pobliżu Gdańska. Jednak istniała ona z całą pewnością dużo wcześniej.

Głównym źródłem zamożności pierwszych mieszkańców Wrzeszcza i miejscem ich pracy była rzeka Strzyża (Strießbach) wraz z jej dopływami. Najdalej na wschód, w pobliżu ujścia Strzyży do Wisły położone były młyny. Do dnia dzisiejszego pozostały tylko dwa budynki po dawnych młynach. Na wschód od młynisk rozwinęła się w XVI wieku osada nazwana Nowe Szkoty (Neuschottland). Na południowym krańcu Wrzeszcza powstała słynna rezydencja Uphagenów, zachował się tu fragment parku oraz wybudowany w 1814 roku klasycystyczny pałacyk.

Przy drodze prowadzącej do wsi Piecki (Pietzgendorf) powstała bogata rezydencja mieszczańska ze stawami rybnymi i browarem. W początkach XIX wieku na wzgórzach przyległych do Jaśkowej Doliny (Jäschkentaler Wald) założono malowniczy park. Jego centralnym punktem było wzgórze widokowe wznoszące się na wysokość 98 m n.p.m.

Od strony północnej, w bezpośrednim sąsiedztwie Wrzeszcza znajdował się folwark Kuźniczki (Kleinhammer). Jego nazwa wywodziła się od znajdującej się w tym miejscu kuźni wodnej - napędzanej przez wody Strzyży. Prócz kuźni był tu także młyn i tartak. Do dzisiaj zachował się jedynie mocno przebudowany późnobarokowy dwór i fragment parku z aleją i stawem. Do wszystkich tych osad dojeżdżało się od strony Gdańska kilkoma traktami. Dopiero w latach 1768 - 1770 dzięki staraniom burmistrza Daniela Gralath'a wytyczono szeroką, prostą Wielką Aleję (Große Allee) - obecnie Aleja Zwycięstwa. Obsadzono ją czterema rzędami lip sprowadzonych z Holandii.

Od północnego zachodu Wrzeszcz graniczył z wsiami: Strzyżą Górną (Hochstrieß) i Strzyżą Dolną (Leegstrieß). Powstały one w związku ze wznoszonymi nad Strzyżą zakładmi przemysłowymi. Po pewnym czasie zaczęto także tutaj budować bogate i piękne architektonicznie dwory.

W roku 1814 Wrzeszcz razem ze Strzyżą Dolną został przyłączony do Gdańska. W roku 1870 we Wrzeszczu otwarto stację kolejową na nowej linii Gdańsk - Koszalin. Niespełna dwa lata później w miejsce omnibusa zaczął kursować tramwaj konny w 1896 roku zmieniony na elektryczny.

Wiek XIX to okres bardzo żywego rozwoju Wrzeszcza. Dawną zabudowę wiejską i dworkową zaczęły zastępować w części centralnej kamienice. Przy bocznych ulicach powstawały osiedla willowe. Przełom XIX i XX wieku charakteryzuje wciąż silna rozbudowa Wrzeszcza. W ciągu zaledwie 20 lat, od roku 1890 do 1910 wybudowano szereg nowych ulic, a wzdłuż nich nowe osiedla po obu stronach obecnej ulicy Grunwaldzkiej (Hauptsrasse) i na północ od torów kolejowych. Ogromne zmiany zaszły również w okolicach Wielkiej Alei. Zlokalizowano tam cmentarze miejskie - zniszczone po II wojnie. Wybudowano również eklektyczno - secesyjny zespół gmachów Politechniki oraz kompleks budynków szpitalnych należących obecnie do Akademii Medycznej. W rejonie Strzyży wyburzono starą zabudowę i na jej miejscu wybudowano nowoczesne koszary, w których stacjonowała do 1919 r. Leibhusaren-Brigade.

W okresie międzywojennym Wrzeszcz w dalszym ciągu przeżywał okres swojej świetności. W roku 1929 liczba mieszkańców dzielnicy wynosiła blisko 53 000 osób. W tym okresie powstały zespoły bloków mieszkalnych i domów szeregowych w północnej części Wrzeszcza, a w północnej części dzielnicy, na terenie osady Zaspa (Saspe) usytuowano lotnisko.

Wkroczenie wojsk sowieckich w 1945 roku było dla Wrzeszcza, jak i dla całego Gdańska, tragiczne w skutkach. Zniszczeniu uległa ogromna część dzielnicy. Obok wielu aktów barbarzyństwa zdewastowano i skradziono również pomnik Gutenberga, który zdążył już urosnąć do rangi symbolu dzielnicy. Dopiero niedawno w altance stojącej w parku przy Jaśkowej Dolinie pojawiła się kopia pomnika.



Wrzeszcz w 1711 r.

Wrzeszcz w 1783 r.

Wrzeszcz w 1800 r.

Wrzeszcz w 1899 r.

Wrzeszcz w 1940 r.