Tramwaje w Wolnym Mieście Gdańsku

W 1864 r. została uruchomiona linia omnibusu konnego z Gdańska do Sopotu. Dziewięć lat później, 23 czerwca 1873 r., firma Deutsche Pferdeeisenbahn uruchomiła pierwszą linię tramwaju konnego; jej trasa prowadziła z centrum Gdańska - przez Wrzeszcz - do Oliwy.
W 1891 r. powstaje firma Danziger Straßeneisenbahn, która zostaje w 1894 r. przejęta przez firmę AEG z Berlina. W 1895 r. przebudowuje ona tory, montuje sieć trakcyjną i buduje elektrownię. 12 sierpnia 1896 r. uruchomiona zostaje pierwsza linia tramwaju elektrycznego. W tym samym roku AEG przekazała tramwaje pod administrację firmy Allgemeine Straßen- und Eisenbahngesellschaft z oddziałem w Gdańsku. W 1899 powstaje w Nowym Porcie firma Danziger Elektrische Straßenbahn.

W 1903 r. następuje połączenie obu działających firm i powstanie jednej Danziger Elektrische Straßenbahn. Firma z Wrzeszcza wniosła 22,4 km tras, 67 wagonów silnikowych i 67 wagonów doczepnych, elektrownię i 4 zajezdnie. Firma z Nowego Portu wniosła 14,3 km tras, 20 wagonów silnikowych i 16 doczepnych oraz zajezdnię z elektrownią.

1 lipca 1927 roku przedłużono linię nr 4 na Stogi. W 1929 roku oddano do użytku nową drogę prowadzącą do Nowego Portu - ul. Marynarki Polskiej (Paul Beneke Weg), ułożono na niej tory tramwajowe likwidując jednocześnie jednotorową linię biegnącą wzdłuż nabrzeża. W 1930 roku położono nowe tory na ul. Hallera (Ostseestraße), Mickiewicza (Bärenweg) i Legionów (Heeresanger). Siedzibę dyrekcji przeniesiono na ul. Jaśkowa Dolina (Jäschkentalerweg). W 1937 roku oddano do użytku nową zajezdnię tramwajową we Wrzeszczu.

Nagłówek oryginalnego listownika Danziger Elektrische Straßenbahn
Banknot zastępczy wydany przez Danziger Elektrische Straßenbahn
Rozkład jazdy tramwajów i autobusów

W 1914 r. wprowadzono numerację poszczególnych linii, do tej pory o kierunku jazdy informowała tabliczka z nazwą przystanku docelowego. W latach dwudziestych funkcjonowalo już w Gdańsku dziesieć linii tramwajowych.

1 DANZIG Kohlen Markt - Stadtgraben - Große Allee - Hauptstraße - Friedrich Allee - Kronprinzen Allee - LANGFUHR Friedensschluß  
2 DANZIG Kohlen Markt - Stadtgraben - Große Allee - Hauptstraße - Friedrich Allee - Kronprinzen Allee - OLIVA   
3 DANZIG Hansaplatz - Stadtgraben - Holz Markt - Kohlen Markt - Langgasse - Langer Markt - Langgarten - DANZIG Weidengasse
4 DANZIG Hansaplatz - Stadtgraben - Holz Markt - Kohlen Markt - Langgasse - Langer Markt - Langgarten - Troyl - HEUBUDE Strand  
5 DANZIG Weidengasse - Langgarten - Langer Markt - Langgasse - Stadtgraben - Große Allee - Ostseestraße - Bärenweg - Max-Halbe-Platz - LANGFUHR Heeresanger  
6 DANZIG An der Reitbahn - Altschottland - Günther Schaffer Wall - OHRA Bahnhof
7 DANZIG Silberhütte - Neugarten - Karthauserstraße - SCHIDLITZ
8 DANZIG Breitegasse - Holz Markt - Pfefferstadt - Hanzaplatz - Schichaugasse - Paul Beneke Weg - Wilhelmstraße - NEUFAHRWASSER Albrehtstraße   
9 LANGFUHR Brunshöferweg - Max-Halbe-Platz - Brösenerweg - Danzigerstraße - Brösen - Neufahrwasserweg - Wilhelmstraße - NEUFAHRWASSER Olivaerstraße   
10 OLIVA Am Markt - Am Schloßgarten - Seestraße - GLETTKAU  


Bilety tramwajowe i autobusowy z przedwojennego Gdańska:


Ceny za przejazd w roku 1929:

Danzig (Gdańsk) - Langfuhr (Wrzeszcz) - 25 pfennigów
Danzig (Gdańsk) - Oliva (Oliwa) - 35 pfennigów
Danzig (Gdańsk) - Brösen (Brzeźno) - 30 pfennigów
Danzig Hauptbahnhof (Gdańsk Dworzec Główny) - Weidengasse (ul. Łąkowa) - 15 pfennigów
Danzig Hansaplatz (Gdańsk plac Hanzy) - Heubude (Stogi) - 30 pfennigów
Danzig Kohlenmarkt (Gdańsk Targ Węglowy) - Ohra (Orunia) - 30 pfennigów
Danzig Silberhütte (Gdańsk Hucisko) - Emaus (Emaus) - 15 pfennigów
Langfuhr (Wrzeszcz) - Brösen (Brzeźno) - 15 pfennigów
Oliva (Oliwa) - Glettkau (Jelitkowo) - 15 pfennigów

Zajezdnia przy Lenzgasse (okolice ul. Łąkowej)
Zajezdnia w Nowym Porcie
Zajezdnia we Wrzeszczu przy Al. Wojska Polskiego (Am Friedenschluß)
Orkiestra dęta Tramwajów gdańskich (Straßenbahn Kapelle Danzig)

Początkowo tramwaje pobierały prąd z sieci trakcyjnej za pomocą odbieraka drążkowego zakończonego miedzianą rolką. Przewód trakcyjny miał na skrzyżowaniach i rozgałęzieniach wmontowane specjalne wstawki mosiężne, zapewniające prawidłowy przebieg rolki. W latach 20-tych wprowadono do użytkowania tramwaje z klasycznym odbierakiem nożycowym - pantografem. Taki odbierak umożliwiał lepszy pobór mocy i przez to stosowanie zestawów złożonych z wagonu silnikowego i doczepngo. Użycie takich odbieraków wymagało przebudowy sieci trakcyjnej i usunięcia wstawek. Do 1939 r. przebudowano większość linii z wyjątkiem trasy 6 i 7.

W latach 30-tych można było spotkać w Gdańsku wiele różnych modeli wagonów tramwajowych. Używano wagonów pochodzących jeszcze sprzed I wojny, które poddano przebudowie zabudowując platformy, a także nowszych dwu- i czteroosiowych. Część wagonów powstawała w gdańskiej firmie Danziger Waggonfabrik, inne pochodziły np. z firmy Herbrandt z Kolonii. W czasie II wojny do Gdańska trafiły również tramwaje serii N. Bardzo ciekawym modelem był model serii 242 - pierwszy w Gdańsku tramwaj z częściowo obniżoną podłogą. Do dzisiaj na linii turystycznej jeździ Bergmann nr 266 wyprodukowany w 1927 r. przez Danziger Waggonfabrik.

Tramwaje często pojawiały się na pocztówkach:

Niskopodłogowy Pullman przy dworcu głównym
Przystanek końcowy linii nr 6 na Orunii (Ohra)
Tramwaj na Długim Targu (Langer Markt)
Przystanek końcowy linii 10 w Jelitkowie (Glettkau)
Tramwaj na ul. Oliwskiej (Olivaerstraße) w Nowym Porcie (Neufahrwasser)
Trzywagonowy skład linii 8 na Targu Drzewnym (Holzmarkt)
Tramwaj linii 7 na ul. Nowe Ogrody (Neugarten)
Przystanek końcowy linii 8 na ul. Szerokiej (Breitegasse)
Tramwaj na ul. Podwale Grodzkie (Stadtgraben)
Bergmann z przyczepą na moście przy Bramie Stągiewnej (Milchkannentor)
Mijające się dwa zestawy na ul. Długie Ogrody (Langgarten)


Inne zdjęcia gdańskich tramwajów:

Tramwaj linii 2 - model 155
Tramwaj linii 1 - model 303 - niskopodłogowy Pullman
Przyczepa linii 1 - model 371 - niskopodłogowy Pullman
Tramwaj linii 4 - model 258 - Bergmann z przyczepą 48
Tramwaj linii 2 - model 301 - niskopodłogowy Pullman - przy Podwalu Grodzkim (Stadtgraben)
Tramwaj linii 8 - model 280 - jadący do Nowego Portu (Neufahrwasser)
Tramwaj linii 2 - model 302 - niskopodłogowy Pullman - w okolicy Huciska (Silberhütte)
Tramwaj linii 2 - model 272 - w okolicy Huciska (Silberhütte)
Tramwaj linii 5 - model 266 - Bergmann - w okolicy Huciska (Silberhütte) jadący na ul. Łąkową (Weidengasse)
Tramwaj linii 10 - model 241 - niskopodłogowy Pullman - na przystanku końcowym w Jelitkowie (Glettkau)
ul. Opata Rybińskiego (Am Schloßgarten) w Oliwie - linia 10 - model 242
Pętla tramwajowa w Oliwie - linia 2 - Pullman
Pętla tramwajowa w Oliwie - linia 2 - Pullman
ul. Wita Stwosza (Kronprinzen Allee) w Oliwie - linia 2 - Pullman
Wały Jagiellońskie (Dominikswall) - linia 2 - model 242
Podwale Grodzkie (Stadtgraben), przystanek przy dworcu - linia 1 - model 242
Przystanek przy Dworcu Głównym - linia 8 - model 280
Podwale Grodzkie (Stadtgraben), przystanek przy dworcu - linia 2 - Pullman
Hucisko (Silberhütte) - linia 7 - tramwaj z firmy Herbrandt
ul. Pomorska (Seestraße) w Jelitkowie - linia 10
Róg ul. Wolności (Wilhelmstraße) i Władysława IV (Bergstraße) w Nowym Porcie - linia 9 - Bergmann
ul. Grunwaldzka (Hauptstraße) we Wrzeszczu - linia 1 - Bergmann
Przystanek przy ul. Sandomierskiej (Boltengasse) na Orunii - linia 6 - Bergmann
Bergmann linii 6 na ul. Stadtgebiet (Trakt Św. Wojciecha) w okolicy ul. Podmiejskiej (An der Schönfelder Brücke) na Orunii.
Wjazd na ul. Długą (Langgasse) - linia 4 - Bergmann
Długie Ogrody (Langgarten) - linia 4 - Bergmann
Otwarcie linii 4 na Stogi (Heubude) - Bergmann
Przystanek na Targu Węglowym (Kohlen Markt)
Bergmann przy Bramie Stągiewnej (Milchkannentor)
Przystanek na Długim Targu (Langer Markt)
Wjazd w Aleję Wojska Polskiego (Friedrich Allee)
Bergmann linii 2 na Al. Zwycięstwa (Große Allee)
Na Zielonym Moście (Grüne Brücke)
Skład z wagonem doczepnym przy Bramie Wyżynnej (Hohes Tor)
Skład linii 6 z dwoma wagonami doczepnymi na Zaroślaku (Petershagen)
Tramwaj wjeżdżający na Targ Drzewny (Holz Markt)
Bergmann z dwoma starymi wagonami doczepnymi przy plaży na Stogach (Heubude)
Bergmann na pętli przy plaży na Stogach (Heubude)
Przystanek na Długim Targu (Langer Markt) - wagony z odbierakiem rolkowym
Bergmann linii 5 na Długim Targu (Langer Markt)
Przystanek na ul. Długiej (Langgasse) przy budynku poczty
Marjell'chen - tramwaj - model 242 linii 10 przy bramie parku oliwskiego
Tramwaj linii 1 wjeżdżający na Targ Węglowy (Kohlen Markt)
Przystanek tramwajowy na Targu Drzewnym (Holz Markt)
Tramwaj na Hansaplatz
Tramwaj z dwoma wagonami doczepnymi na Zielonym Moście (Grüne Brücke).
Tramwaj przy kościele na Stogach (Heubude).
Tramwaj jadący od strony pętli przy plaży na Stogach (Heubude).
Przystanek tramwajowy Heimstätte na ul. Wita Stwosza (Friedenschluß).
Nocne zdjęcie tramwaju na Długim Targu (Langermarkt).
Tramwaj wyjeżdżający z ul. Długiej (Langgasse) na Targ Węglowy (Kohlen Markt)
Tramwaj linii 3 na przystanku na Targu Węglowym (Kohlen Markt)
Bergmann na ul. Długiej (Langgasse)
Tramwaj nr 270 na ul. Łąkowej (Weidengasse).
Wnętrze tramwaju model 300




Sklej model tramwaju Bergmann